Tıpkıbasım Nedir? Bir Eserin Aslına Sadık Kopyası Nasıl Hazırlanır?
Tıpkıbasım, bir eserin fotoğrafı değildir. İzin alınmasından kâğıt seçimine, renk yönetiminden cilde kadar yıllara yayılan sürece bakıyoruz.
Bir el yazmasının ya da hat levhasının tıpkıbasımı, o eserin fotoğrafı değildir. Tıpkıbasım; ölçüsünden kâğıdının tonuna, mürekkebinin derinliğinden cildinin dokusuna kadar aslını olabildiğince birebir karşılamak üzere üretilmiş, elde tutulduğunda aslıyla aynı izlenimi vermeyi amaçlayan bir çoğaltmadır. Bu yüzden bir tıpkıbasımın hazırlanması, çoğu zaman yıllara yayılan bir çalışmadır.
Önce izin, sonra araştırma
Süreç, eserin bulunduğu kütüphane ya da müzeyle yapılan çalışmayla başlar. Yazma eserler çoğunlukla kurum dışına çıkarılamaz; bu nedenle çekim, eserin bulunduğu yerde ve kurumun belirlediği koşullarda yapılır. Aynı dönemde eserin künyesi, tarihi, hattatı ve varsa geçmiş onarımları üzerine akademik bir hazırlık yürütülür. Tıpkıbasıma eşlik eden inceleme kitapçıkları da bu çalışmanın ürünüdür.
Çekim ve renk yönetimi
Yazma eserler temassız düzeneklerde, sayfa sırtını zorlamayan kitap beşiklerinde ve ısı yaymayan aydınlatmayla görüntülenir. Her sayfa çekiminde kadraja bir renk referans kartı girer; baskı aşamasında sayfaların birbirine göre kayması ancak böyle önlenebilir.
Burada yapılan iş, görüntüyü "güzelleştirmek" değil sadakati korumaktır. Kâğıdın sararmışlığı, mürekkebin yer yer solmuş tonu, tezhipteki altının parlaklık farkı eserin kendi tarihidir; tıpkıbasımda bunlar temizlenmez, korunur.
Kâğıt, baskı ve cilt
Kâğıt seçimi, tıpkıbasımın aslına ne kadar yaklaşacağını belirleyen en kritik karardır. Gramaj, ton, saydamlık ve yüzey dokusu asıl esere göre belirlenir; kimi projelerde yalnızca o eser için özel kâğıt ürettirilir. Uzun ömür için asit içermeyen kâğıtlar tercih edilir.
Baskı tamamlandıktan sonra formalar katlanır, dikilir ve cilde girer. Deri cilt, şemse ve köşebent bezemeleri, mıklep gibi unsurlar asıl eserin cildine bakılarak yeniden üretilir. Bu aşama büyük ölçüde el işçiliğidir ve tıpkıbasımın en yavaş ilerleyen bölümüdür.
Sınırlı sayı, sertifika ve seri numarası
Tıpkıbasımlar sınırlı sayıda üretilir. Her nüsha kendi seri numarasını taşır ve bir sertifikayla belgelenir. Baskı adedi tamamlandığında proje kapanır; aynı eser aynı biçimde yeniden basılmaz. Koleksiyonerin eline geçen nüshanın hangi baskıdan, kaçıncı sıradan olduğunu bilmesi bu yüzden önemlidir.
Tıpkıbasım ile yeni baskı arasındaki fark
Bir yazmanın metnini bugünün dizgisiyle yeniden kuran yayınlar da değerlidir; ancak bunlar tıpkıbasım değildir. Tıpkıbasımın ölçütü metni aktarmak değil, nesnenin kendisini aktarmaktır: sayfa düzeni, satır sayısı, kenar boşlukları, tezhibin yerleşimi ve cildin oranları asıl eserdeki gibidir. Aradaki fark, bir eserin okunmasıyla görülmesi arasındaki farktır.